Amerykańska Deklaracja Niepodległości ma swój egzemplarz we Wrocławiu

W magazynie Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu spoczywa druk, który przypomina o narodzinach Stanów Zjednoczonych. To francuska edycja Deklaracji Niepodległości – rzadkość, bo na świecie zachowało się tylko kilkaset takich egzemplarzy. Dokument nie jest dziś eksponowany na co dzień, ale jego historia prowadzi od Filadelfii przez Paryż aż do Wrocławia.

• Filadelfia, wojna i dokument, który zmienił historię
• Francuski druk, który po raz pierwszy wyszedł poza Amerykę
• Wrocławski egzemplarz bez śladów pochodzenia, ale z dużą wartością

Filadelfia, wojna i dokument, który zmienił historię

Deklaracja Niepodległości USA została uchwalona przez Drugi Kongres Kontynentalny w Filadelfii, gdy kolonie toczyły już wojnę z Wielką Brytanią. Za jej głównego autora uznaje się Thomasa Jeffersona, późniejszego trzeciego prezydenta Stanów Zjednoczonych. Wydarzenia rozpoczęte w 1775 roku doprowadziły do zerwania z imperium brytyjskim, a finałem był traktat paryski podpisany w Wersalu 3 września 1783 roku.

Dokument nie ograniczał się do ogłoszenia niepodległości. Zawierał też myśl o prawach człowieka, które mają pochodzić od Stwórcy, oraz o prawie narodów do własnego państwa. Jak podkreśliła Weronika Karlak z Oddziału Starych Druków Biblioteki Uniwersyteckiej we Wrocławiu:

„Tekst odwołuje się do filozofii oświecenia i wartości, jakie przyświecały jej twórcom. Historyczna rola tego dokumentu nie ogranicza się tylko do oficjalnego proklamowania praw człowieka. Głosi ona coś więcej: naturalne prawo każdego narodu do własnego państwa i niepodległości.”

W tle tych wydarzeń byli też Polacy – w amerykańskiej wojnie o niepodległość walczyli między innymi Tadeusz Kościuszko i Kazimierz Pułaski. To ważny kontekst, bo pokazuje, że historia tego dokumentu od początku miała wymiar szerszy niż tylko amerykański.

Francuski druk, który po raz pierwszy wyszedł poza Amerykę

Do Europy Deklaracja trafiła najpierw w wersji francuskiej. Tłumaczenie przygotował na prośbę Benjamina Franklina książę Louis-Alexandre de La Rochefoucauld, a wydanie ukazało się w Paryżu w 1783 roku. Nad całością czuwał Philipp Denis Pierres, drukarz królewski.

Francuska edycja miała tytuł „Constitutions des Treize Etats-Unis de l’Amérique”, co można oddać jako „Konstytucja Trzynastu Zjednoczonych Stanów Ameryki”. Sama nazwa przypomina, że chodziło o trzynaście kolonii, które podpisały deklarację w Filadelfii. Na karcie tytułowej znalazł się też po raz pierwszy w druku amerykański orzeł z trzynastoma strzałami, gałązką oliwną i tarczą z trzynastoma pasami, a nad nim widnieje trzynaście gwiazd. Ten znak stał się później Wielką Pieczęcią Stanów Zjednoczonych.

Wydanie z Paryża było drukowane na welinie i ukazało się w nakładzie 500 egzemplarzy. Dziś to materiał dla kolekcjonerów i bibliotek, bo tak niewielka liczba odbitek sprawia, że każdy zachowany egzemplarz ma znaczenie muzealne.

Wrocławski egzemplarz bez śladów pochodzenia, ale z dużą wartością

Jeden z tych rzadkich druków znajduje się we Wrocławiu, w zbiorach Biblioteki Uniwersyteckiej. Ma oryginalną oprawę z brązowej skóry, złocone ornamenty i złocone brzegi kart, co od razu pokazuje rangę tego woluminu.

„Oryginalna oprawa z brązowej skóry ze złoconymi ornamentami oraz złoconymi brzegami kart podkreśla wagę zawartego w woluminie dokumentu” – zaznaczyła Weronika Karlak.

Na egzemplarzu przechowywanym w magazynie nie ma pieczęci ani wpisów, które pozwoliłyby pewnie ustalić jego drogę do Wrocławia. Bibliotekarze przypuszczają, że może pochodzić z tzw. koncentracji niemieckiej, czyli z prywatnych zbiorów niemieckich przekazanych do biblioteki po wojnie. Katarzyna Górowicz-Maćkiewicz z UWr zwraca uwagę, że nie ma dziś podstaw do pełnej rekonstrukcji tej historii.

Jeśli dokument pojawi się kiedyś publicznie, najpewniej będzie to ekspozycja czasowa. Biblioteka nie dysponuje rozbudowaną przestrzenią wystawienniczą, więc takie pokazy zdarzają się rzadko. Sam fakt, że jeden z 500 francuskich egzemplarzy znajduje się właśnie we Wrocławiu, czyni z tego zbioru nie tylko ciekawostkę biblioteczną, ale też ważny punkt na mapie historycznych druków w mieście.

na podstawie: UM Wrocław.