Hala Stulecia od 20 lat w UNESCO. Wrocławski eksperyment zmienił architekturę

Pod ogromną kopułą spotykają się widzowie koncertów, wydarzeń sportowych i wystaw, choć jeszcze niedawno sam stan techniczny obiektu budził poważne obawy. Wrocławska Hala Stulecia trafiła do światowego grona obiektów dziedzictwa nie dzięki wiekowi, lecz dzięki odwadze konstruktorów i zupełnie nowemu myśleniu o architekturze. Wpis na listę UNESCO stał się początkiem wieloletnich remontów, a nie końcem historii budynku.

• Hala Stulecia zamiast katedry trafiła do światowego dziedzictwa
• Rekordowa kopuła miała służyć wszystkim
• Wielki remont objął nie tylko samą halę

Hala Stulecia zamiast katedry trafiła do światowego dziedzictwa

Pomysł wpisania obiektu na Listę światowego dziedzictwa UNESCO wyszedł od prof. dr. hab. inż. arch. Andrzeja Tomaszewskiego, byłego Generalnego Konserwatora Zabytków RP i ówczesnego prezesa Polskiego Komitetu Narodowego ICOMOS. Początkowo rozważano zgłoszenie wrocławskiej katedry. Ostatecznie uznano jednak, że to dzieło Maksa Berga ma bardziej unikatową wartość.

Przygotowanie dokumentacji powierzono dr. Grzegorzowi Grajewskiemu z Narodowego Instytutu Dziedzictwa oraz dr. hab. Jerzemu Ilkoszowi, historykowi sztuki i wieloletniemu dyrektorowi Muzeum Architektury we Wrocławiu. Wniosek dotyczył budynku, który w tamtym czasie wykraczał poza dotychczasowe przyzwyczajenia komisji UNESCO.

To było bardzo odważne posunięcie, bo w tym czasie obiekty architektury XX wieku nie były rozpatrywane przez jury UNESCO.

Tak decyzję oceniał Jerzy Ilkosz. Wcześniej na liście dominowały obiekty starożytne, średniowieczne i barokowe. Hala Stulecia miała więc przetrzeć szlak dla nowoczesnej architektury.

Dokumentację musiał ocenić niezależny ekspert. Został nim prof. Jukka Jokilehto, fiński architekt, urbanista i doradca ICOMOS do spraw światowego dziedzictwa. Podczas wizyty we Wrocławiu wszedł nawet na szczyt kopuły. Daniel Czerek, kierownik do spraw inwestycji Hali Stulecia, wspominał, że nie była to łatwa wyprawa. Obiekt znajdował się wówczas w słabym stanie technicznym, a dotarcie na górę wymagało przygotowania i odwagi.

Ostateczna decyzja zapadła 13 lipca 2006 roku podczas XXX sesji Komitetu Światowego Dziedzictwa Kultury i Przyrody UNESCO w Wilnie. Wrocławski obiekt został wpisany na listę jako świadectwo przełomu w architekturze i inżynierii.

Rekordowa kopuła miała służyć wszystkim

Hala Stulecia powstała w zaledwie 13,5 miesiąca. Jej kopuła ma 65 metrów średnicy i 42 metry wysokości. W chwili budowy nie istniała na świecie większa konstrukcja tego rodzaju. Była ponad dwa razy szersza od kopuły Hagii Sophii, o 25 metrów szersza od kopuły Bazyliki św. Piotra i o 22 metry szersza od tej w rzymskim Panteonie.

Sam rozmiar nie był jednak dla Maksa Berga najważniejszym celem. Architekt projektował obiekt z myślą o masowym dostępie do wydarzeń kulturalnych, naukowych i sportowych. Nazywał go „Katedrą Demokracji”, bo budynek miał łączyć monumentalny charakter z funkcją dostępną dla szerokiego grona odbiorców.

O wpisie zdecydowały trzy kryteria:

• budowla jest świadectwem geniuszu twórcy;
• odzwierciedla kulturę swojej epoki;
• stanowi wybitny przykład przemian ważnych dla historii ludzkości.

UNESCO wyróżnia obiekty o Wyjątkowej Uniwersalnej Wartości. Po wpisie Hala Stulecia przestała być postrzegana wyłącznie jako dziedzictwo Wrocławia i Polski. Państwo zobowiązało się chronić jej znaczenie dla przyszłych pokoleń.

W uroczystości związanej z przekazaniem dokumentu potwierdzającego wpis uczestniczyła ówczesna prezes Hali Stulecia Hana Červinková. Przy głównych schodach umieszczono wówczas żeliwną tablicę autorstwa prof. Alojzego Gryta. Materiał nawiązuje do historii budynku, ale tworzy też wyraźny kontrast z żelbetową konstrukcją zaprojektowaną przez Berga.

Wielki remont objął nie tylko samą halę

Wpis do UNESCO oznaczał prestiż, ale przede wszystkim uruchomił wieloletni program prac. Od 2009 roku modernizowano kolejne części obiektu. Roboty objęły między innymi elewację, dach, okna, wnętrza i system trybun. Zakończenie zasadniczego remontu nastąpiło w 2020 roku wraz z wykonaniem stałej podłogi z żelbetowym stropem.

Wpis na Listę UNESCO nie był celem samym w sobie, był to raczej środek do celu i początek wielu lat ciężkiej pracy przy realizacji bardzo ambitnego planu modernizacyjnego.

Jak wyjaśniał Daniel Czerek, chodziło o zachowanie zadbanej Hali Stulecia dla kolejnych pokoleń. Prace objęły również cały kompleks. Odnowiono Pergolę, przy której działa jedna z największych na świecie fontann multimedialnych, zbudowano Wrocławskie Centrum Kongresowe oraz parking podziemny obsługujący także ruch związany z sąsiednim zoo.

Remont przeszedł także Pawilon Czterech Kopuł. Po modernizacji uruchomiono w nim Muzeum Sztuki Współczesnej, oddział Muzeum Narodowego we Wrocławiu. Zmiany objęły więc nie tylko konstrukcję hali, lecz także jej otoczenie i sposób korzystania z całego zespołu.

Najwyższa ochrona konserwatorska nie zamknęła drogi do nowych funkcji. Przeciwnie – odnowione przestrzenie mogą służyć koncertom, wydarzeniom sportowym, kongresom oraz dużym produkcjom filmowym. Jak podkreśla Jakub Grudniewski, prezes Hali Stulecia, zabytkowy charakter kompleksu nie jest przeszkodą, lecz jego największym walorem.

Wszystkie przeprowadzone remonty tylko zwiększyły możliwości organizacji wydarzeń.

Dzięki temu wrocławski obiekt zachował historyczną konstrukcję, a jednocześnie nadal może przyjmować współczesne wydarzenia. To właśnie połączenie ochrony zabytku z codziennym użytkowaniem najlepiej oddaje pierwotną ideę Maksa Berga – architektury tworzonej nie dla wąskiej grupy, lecz dla możliwie wielu osób.

na podstawie: UM Wrocław.