Ponad 40 kamiennych krzyży pod Wrocławiem. Nie wszystkie upamiętniają zbrodnie

Przy wiejskich i polnych drogach, obok kościołów, a czasem w murach świątyń stoją kamienne krzyże, których historia sięga średniowiecza. Na terenie powiatu wrocławskiego zachowało się ich ponad czterdzieści, ale nie każdy jest pamiątką po zabójstwie. Dawne prawo przewidywało dla sprawcy nie tylko postawienie krzyża, lecz także wysokie odszkodowanie, modlitwy za duszę ofiary i pielgrzymkę.

• Kamienny krzyż był częścią ugody po zabójstwie
• Msze, pielgrzymka i krzyż przy drodze
• Najwięcej krzyży zachowało się w gminie Żórawina

Kamienny krzyż był częścią ugody po zabójstwie

W średniowieczu śmierć człowieka mogła rozpocząć krwawy konflikt między rodzinami. Aby zapobiec wróżdzie, czyli rodowej zemście, sprawca zawierał z krewnymi ofiary specjalną umowę pojednawczą. Jej warunki ustalał sąd, a ich wypełnienie miało zakończyć spór bez kolejnych ofiar.

Jednym z obowiązków bywało ustawienie kamiennego krzyża w miejscu zbrodni albo w przestrzeni publicznej. Na jego powierzchni niekiedy wykuwano narzędzie użyte podczas ataku:

• miecz,
• toporek,
• kuszę,
• nóż,
• pałkę,
• widły,
• łopatę.

Sam krzyż nie zamykał jednak całej sprawy. Zadośćuczynienie miało przede wszystkim wymiar finansowy. Sprawca płacił tak zwaną główszczyznę, a wysokość świadczenia zależała między innymi od wieku, płci i pozycji ofiary oraz majątku zabójcy. Pieniądze mogły zabezpieczyć rentę dla wdowy i utrzymanie niepełnoletnich dzieci. W rachunkach uwzględniano również pogrzeb oraz koszty sądowe.

Wyższa kara obowiązywała w określonych sytuacjach. Podwójną kwotę płacono, gdy użyto broni palnej, ofiarą był wojskowy albo człowiek zginął podczas pracy w polu.

Msze, pielgrzymka i krzyż przy drodze

Dawne sądy brały pod uwagę także religijny wymiar nagłej śmierci. Uważano, że osoba, która zmarła bez przygotowania do odejścia, potrzebuje modlitwy za duszę. Dlatego winowajca mógł zostać zobowiązany do opłacenia określonej liczby mszy zadusznych.

Inną formą zadośćuczynienia była pielgrzymka. Najczęściej wskazywano Rzym lub Akwizgran, ale zdarzały się również wyprawy do Ziemi Świętej. Podróż mogła trwać wiele miesięcy i wiązała się z dużym niebezpieczeństwem. Zamożny sprawca nie zawsze musiał ruszać w drogę osobiście – mógł opłacić zastępcę, który odbywał pielgrzymkę w jego imieniu.

Ustawienie krzyża przy karczmie, drodze albo w innym miejscu, gdzie przechodzili ludzie, miało także wymiar publiczny. Było jednym z potwierdzeń wykonania warunków ugody, a przechodnie mogli zatrzymać się przy nim i odmówić modlitwę za zmarłego.

Nie ma natomiast podstaw do powtarzanej opowieści, że sprawca własnoręcznie wykuwał krzyż z ogromnego bloku kamienia, a potem niósł go boso na miejsce zbrodni. Taki obraz nie wynika z zachowanych informacji o tych zabytkach.

Najwięcej krzyży zachowało się w gminie Żórawina

Powiat wrocławski ma ponad czterdzieści kamiennych krzyży. Kolejnych piętnaście uznaje się za zaginione po II wojnie światowej. Największe skupiska znajdują się w kilku gminach:

• w gminie Żórawina zachowało się 13 krzyży,
• w gminie Sobótka jest ich 9,
• w gminie Kąty Wrocławskie znajduje się 7 krzyży,
• w gminie Czernica zachował się 1 krzyż – w Wojnowicach.

Część zabytków stoi przy drogach wiejskich i polnych, inne znajdują się przy kościołach. Niektóre zostały później wmurowane w ogrodzenia świątyń. Przy wielu umieszczono tabliczki z określeniem „krzyż pokutny”, choć ta nazwa jest skutkiem błędnego tłumaczenia.

Nie da się dziś rozstrzygnąć, które krzyże rzeczywiście wiązały się z umowami pojednawczymi. Żadna z takich umów nie zachowała się razem z konkretnym zabytkiem. Kamienne znaki mogły upamiętniać również ofiary epidemii dżumy, powodzi lub gradobicia, a także wyznaczać granice między dobrami należącymi do zakonów albo świeckich właścicieli. Dlatego sama obecność krzyża i informacja na współczesnej tabliczce nie przesądzają jeszcze o jego pierwotnej historii.

na podstawie: Starostwo Powiatowe.