Od Bramy Mikołajskiej do Magnolii. Historia zachodniej części Wrocławia

Najpierw były tu rybackie i ogrodnicze osady, później reprezentacyjne kamienice, fabryki, kościoły i wielkie place. Dziś okolice placu Jana Pawła II oraz ulicy Legnickiej trudno porównać z dawnym Przedmieściem Mikołajskim, niemal całkowicie zniszczonym podczas oblężenia Festung Breslau. Z dawnej zabudowy zostały pojedyncze budynki, schron i ślady zapisane na starych planach.

• Od rybackich wsi do miejskich arterii
• Place, kamienice i kościoły, których już nie ma
• Legnicka od królewskiego traktu do Magnolii
• Wojna wymazała wielkomiejską dzielnicę

Od rybackich wsi do miejskich arterii

Przedmieście Mikołajskie rozciągało się na zachód od średniowiecznego centrum – od Bramy Mikołajskiej, znajdującej się w rejonie dzisiejszego placu Jana Pawła II, aż po Popowice. W jego granicach leżały między innymi Szczepin, Sokolniki i Nabycin. Okolice współczesnych ulic Szczepińskiej, Sokolniczej, Nabycińskiej, Rybackiej i Zachodniej przez stulecia miały przede wszystkim rolniczy charakter.

Położenie nad Odrą sprzyjało rybołówstwu i ogrodnictwu. Mieszkańcy pobliskich osad dostarczali do Wrocławia ryby, warzywa i owoce. Handel łączył te tereny z miastem, ale między przedmieściem a centrum znajdowała się Brama Mikołajska.

„Przedmieście Mikołajskie związane było z rybołówstwem i ogrodnictwem. Położone nad Odrą wsie: Szczepin, Sokolniki i Nabycin zaopatrywały miasto w ryby, warzywa i owoce” – mówił Maciej Łagiewski, dyrektor Muzeum Miejskiego Wrocławia.

Brama w XV wieku była rozbudowywana. Powstało przedbramie, a u jej boków wzniesiono dwie basteje – większą, czterokondygnacyjną od strony południowej, i mniejszą od północy. Fortyfikacje kilkakrotnie przebudowywano, zanim XIX-wieczne przemiany zmieniły ten fragment miasta.

W 1808 roku, podczas wojen napoleońskich, rozebrano miejskie mury obronne. Dwanaście lat później zniknęła także Brama Mikołajska. W 1822 roku przez zasypaną później fosę przerzucono żeliwny most Królewski. Wokół przeprawy zaczęła powstawać nowa zabudowa.

Ulica Legnicka, która w pierwszej połowie XIX wieku otrzymała bruk, szybko stała się ważną trasą wylotową. Prowadziła w stronę Legnicy, a dalej Brandenburgii i Saksonii. Wcześniej była częścią dawnego traktu handlowego biegnącego przez Środę Śląską i Legnicę.

Place, kamienice i kościoły, których już nie ma

W 1866 roku, wraz z rosnącymi potrzebami komunikacyjnymi, zlikwidowano most Królewski i zasypano znajdującą się pod nim fosę. W jego miejscu powstał plac zaprojektowany przez miejskiego budowniczego Hansa Zimmermanna. Z czasem nosił nazwę placu Królewskiego, po 1945 roku placu 1 Maja, a od 2006 roku – placu Jana Pawła II.

Przed wojną nie był to jednak jeden wielki węzeł komunikacyjny. Dzisiejszy plac Jana Pawła II i plac Solidarności stanowiły dwa oddzielne place, między którymi znajdowała się zwarta zabudowa.

Przy placu Królewskim pojawiały się reprezentacyjne budynki i miejskie symbole:

• w 1900 roku w północnej części ustawiono pomnik Otto von Bismarcka,
• w 1905 roku po południowej stronie stanęła fontanna z rzeźbami Ernsta Segera, przedstawiającymi Walkę i Zwycięstwo,
• w 1970 roku fontannę przesunięto o kilka metrów z powodów komunikacyjnych,
• w miejscu dawnej Bramy Mikołajskiej wzniesiono w 1827 roku bank braci Alexander.

Zabudowa placu niemal całkowicie zniknęła w 1945 roku. Przetrwała między innymi kamienica z 1841 roku, przebudowana pod koniec XIX wieku na neorenesansowy pałac. Obecnie mieści się w niej Akademia Muzyczna.

Nie zachował się także kościół św. Mikołaja, od którego nazwę przejęły zarówno brama, jak i całe przedmieście. Świątynia powstała w połowie XIII wieku i była później trzykrotnie przebudowywana. Po zniszczeniach wojennych rozebrano ją. W miejscu kościoła znajduje się dziś skwer z krzyżem, znany jako plac św. Mikołaja.

Drugi z dawnych placów – obecny plac Solidarności – nosił do 2000 roku nazwę placu Czerwonego. Przed wojną określano go po niemiecku jako Wachtplatz, czyli plac Wartowniczy. Nazwa wiązała się z wartownią wojskową, która stanęła tam po likwidacji miejskich murów.

Na jego terenie zachował się budynek dawnej fabryki tytoniu Eckstein-Halpaus. Jeden z obiektów zajmuje sklep meblowy, w drugim działa siedziba Zarządu Regionu NSZZ „Solidarność” Dolny Śląsk.

Legnicka od królewskiego traktu do Magnolii

Przed 1945 rokiem dzisiejsza ulica Legnicka miała dwie nazwy. Odcinek od Fosy Miejskiej do placu Strzegomskiego określano jako Friedrich-Wilhelm-Straße, a dalszą część – Frankfurterstraße. Cała trasa była początkowym fragmentem szosy berlińskiej.

Najstarsza znana wzmianka o tej drodze pochodzi z 1443 roku. Wówczas nazywano ją ulicą Piaskową. Nazwa mogła mieć związek z piaskami rzecznymi nanoszonymi przez dawne starorzecze Odry.

W XIX wieku Legnicka należała do najbardziej reprezentacyjnych ulic Wrocławia. Wzdłuż niej ciągnęły się szerokie, obsadzone drzewami deptaki. Na parterach kamienic działały sklepy i lokale gastronomiczne, a w podwórkach pracowały warsztaty oraz niewielkie zakłady przemysłowe.

„Powstawały szerokie arterie, zabudowane wielkimi, pięciopiętrowymi kamienicami czynszowymi, i okazałe place, do których dochodziły linie komunikacji miejskiej” – opisywał Maciej Łagiewski.

Przy obecnej ulicy Nabycińskiej działał Teatr Thalia. W okolicy powstawały także większe fabryki, gorzelnie i browary. Na przełomie XIX i XX wieku przy Legnickiej wybudowano miejską rzeźnię oraz targ bydła według projektu Osthoffa i Rimplera. Kompleks przetrwał wojnę, ale został rozebrany w 1999 roku. Osiem lat później w tym miejscu otwarto centrum handlowe Magnolia Park.

Zupełnie inaczej potoczyły się losy zabudowy przy placu Strzegomskim. W 1913 roku ukończono tam ewangelicki kościół św. Pawła z parafialnym centrum społeczno-kulturalnym. Wysoka wieża z dwoma neorenesansowymi hełmami była widoczna z zachodnich części miasta. Kościół nie przetrwał wojny. W jego miejscu znajduje się dziś budynek Dolnośląskiego Centrum Medycznego DOLMED.

Z dawnej architektury zachował się natomiast okrągły schron przeciwlotniczy wzniesiony w 1942 roku według projektu Richarda Konwiarza. Od 2011 roku działa w nim Muzeum Współczesne Wrocław.

Wojna wymazała wielkomiejską dzielnicę

W 1945 roku Przedmieście Mikołajskie znalazło się wśród głównych celów radzieckiego natarcia na Festung Breslau. Zniszczenia objęły domy, kościoły i obiekty przemysłowe. Część budynków wysadzano także decyzją niemieckich obrońców, którzy chcieli utrudnić atakującym przejście przez zachodnią część miasta.

„Z gęsto zabudowanej, wielkomiejskiej dzielnicy ocalały tylko pojedyncze domy” – pisał Maciej Łagiewski.

Po wojnie zmieniła się nie tylko zabudowa, lecz także sposób funkcjonowania placu Jana Pawła II. W latach 1979–1981 pod skrzyżowaniem budowano podziemne przejścia dla pieszych, oddane do użytku w marcu 1984 roku. W tym samym okresie zlikwidowano pętlę tramwajową przed biurowcem Cuprum.

Sam biurowiec powstał w 1967 roku przy placu 1 Maja jako siedziba Zakładów Badawczych i Projektowych Cuprum. Rozebrano go w 2015 roku. W miejscu dawnego budynku powstał później kompleks biurowo-usługowy Cuprum Square, a w 2023 roku oddano do użytku biurowiec Infinity.

Dawny układ tej części Wrocławia można dziś odczytać przede wszystkim z zachowanych obiektów i nazw miejsc. Przy placu Jana Pawła II przypominają o nim między innymi Akademia Muzyczna, katedra prawosławna z wieżą dawnego kościoła św. Barbary oraz ślady dawnych tras prowadzących ku Legnicy. W 2014 roku na wieżę świątyni wrócił XV-wieczny Zegar Kluskowy.

na podstawie: Urząd Miasta we Wrocławiu.