Od Bramy Mikołajskiej do Magnolii. Historia zachodniej części Wrocławia

Najpierw były tu rybackie i ogrodnicze osady, później reprezentacyjne kamienice, fabryki, kościoły i wielkie place. Dziś okolice placu Jana Pawła II oraz ulicy Legnickiej trudno porównać z dawnym Przedmieściem Mikołajskim, niemal całkowicie zniszczonym podczas oblężenia Festung Breslau. Z dawnej zabudowy zostały pojedyncze budynki, schron i ślady zapisane na starych planach.

• Od rybackich wsi do miejskich arterii
• Place, kamienice i kościoły, których już nie ma
• Legnicka od królewskiego traktu do Magnolii
• Wojna wymazała wielkomiejską dzielnicę

Od rybackich wsi do miejskich arterii

Przedmieście Mikołajskie rozciągało się na zachód od średniowiecznego centrum – od Bramy Mikołajskiej, znajdującej się w rejonie dzisiejszego placu Jana Pawła II, aż po Popowice. W jego granicach leżały między innymi Szczepin, Sokolniki i Nabycin. Okolice współczesnych ulic Szczepińskiej, Sokolniczej, Nabycińskiej, Rybackiej i Zachodniej przez stulecia miały przede wszystkim rolniczy charakter.

Położenie nad Odrą sprzyjało rybołówstwu i ogrodnictwu. Mieszkańcy pobliskich osad dostarczali do Wrocławia ryby, warzywa i owoce. Handel łączył te tereny z miastem, ale między przedmieściem a centrum znajdowała się Brama Mikołajska.

„Przedmieście Mikołajskie związane było z rybołówstwem i ogrodnictwem. Położone nad Odrą wsie: Szczepin, Sokolniki i Nabycin zaopatrywały miasto w ryby, warzywa i owoce” – mówił Maciej Łagiewski, dyrektor Muzeum Miejskiego Wrocławia.

Brama w XV wieku była rozbudowywana. Powstało przedbramie, a u jej boków wzniesiono dwie basteje – większą, czterokondygnacyjną od strony południowej, i mniejszą od północy. Fortyfikacje kilkakrotnie przebudowywano, zanim XIX-wieczne przemiany zmieniły ten fragment miasta.

W 1808 roku, podczas wojen napoleońskich, rozebrano miejskie mury obronne. Dwanaście lat później zniknęła także Brama Mikołajska. W 1822 roku przez zasypaną później fosę przerzucono żeliwny most Królewski. Wokół przeprawy zaczęła powstawać nowa zabudowa.

Ulica Legnicka, która w pierwszej połowie XIX wieku otrzymała bruk, szybko stała się ważną trasą wylotową. Prowadziła w stronę Legnicy, a dalej Brandenburgii i Saksonii. Wcześniej była częścią dawnego traktu handlowego biegnącego przez Środę Śląską i Legnicę.

Place, kamienice i kościoły, których już nie ma

W 1866 roku, wraz z rosnącymi potrzebami komunikacyjnymi, zlikwidowano most Królewski i zasypano znajdującą się pod nim fosę. W jego miejscu powstał plac zaprojektowany przez miejskiego budowniczego Hansa Zimmermanna. Z czasem nosił nazwę placu Królewskiego, po 1945 roku placu 1 Maja, a od 2006 roku – placu Jana Pawła II.

Przed wojną nie był to jednak jeden wielki węzeł komunikacyjny. Dzisiejszy plac Jana Pawła II i plac Solidarności stanowiły dwa oddzielne place, między którymi znajdowała się zwarta zabudowa.

Przy placu Królewskim pojawiały się reprezentacyjne budynki i miejskie symbole:

• w 1900 roku w północnej części ustawiono pomnik Otto von Bismarcka,
• w 1905 roku po południowej stronie stanęła fontanna z rzeźbami Ernsta Segera, przedstawiającymi Walkę i Zwycięstwo,
• w 1970 roku fontannę przesunięto o kilka metrów z powodów komunikacyjnych,
• w miejscu dawnej Bramy Mikołajskiej wzniesiono w 1827 roku bank braci Alexander.

Zabudowa placu niemal całkowicie zniknęła w 1945 roku. Przetrwała między innymi kamienica z 1841 roku, przebudowana pod koniec XIX wieku na neorenesansowy pałac. Obecnie mieści się w niej Akademia Muzyczna.

Nie zachował się także kościół św. Mikołaja, od którego nazwę przejęły zarówno brama, jak i całe przedmieście. Świątynia powstała w połowie XIII wieku i była później trzykrotnie przebudowywana. Po zniszczeniach wojennych rozebrano ją. W miejscu kościoła znajduje się dziś skwer z krzyżem, znany jako plac św. Mikołaja.

Drugi z dawnych placów – obecny plac Solidarności – nosił do 2000 roku nazwę placu Czerwonego. Przed wojną określano go po niemiecku jako Wachtplatz, czyli plac Wartowniczy. Nazwa wiązała się z wartownią wojskową, która stanęła tam po likwidacji miejskich murów.

Na jego terenie zachował się budynek dawnej fabryki tytoniu Eckstein-Halpaus. Jeden z obiektów zajmuje sklep meblowy, w drugim działa siedziba Zarządu Regionu NSZZ „Solidarność” Dolny Śląsk.

Więcej aktualności z Wrocławia znajdziesz na stronie głównej faktywroclaw.pl, a wydarzenia i imprezy na najbliższe dni zawsze na faktywroclaw.pl/wydarzenie.

Legnicka od królewskiego traktu do Magnolii

Przed 1945 rokiem dzisiejsza ulica Legnicka miała dwie nazwy. Odcinek od Fosy Miejskiej do placu Strzegomskiego określano jako Friedrich-Wilhelm-Straße, a dalszą część – Frankfurterstraße. Cała trasa była początkowym fragmentem szosy berlińskiej.

Najstarsza znana wzmianka o tej drodze pochodzi z 1443 roku. Wówczas nazywano ją ulicą Piaskową. Nazwa mogła mieć związek z piaskami rzecznymi nanoszonymi przez dawne starorzecze Odry.

W XIX wieku Legnicka należała do najbardziej reprezentacyjnych ulic Wrocławia. Wzdłuż niej ciągnęły się szerokie, obsadzone drzewami deptaki. Na parterach kamienic działały sklepy i lokale gastronomiczne, a w podwórkach pracowały warsztaty oraz niewielkie zakłady przemysłowe.

„Powstawały szerokie arterie, zabudowane wielkimi, pięciopiętrowymi kamienicami czynszowymi, i okazałe place, do których dochodziły linie komunikacji miejskiej” – opisywał Maciej Łagiewski.

Przy obecnej ulicy Nabycińskiej działał Teatr Thalia. W okolicy powstawały także większe fabryki, gorzelnie i browary. Na przełomie XIX i XX wieku przy Legnickiej wybudowano miejską rzeźnię oraz targ bydła według projektu Osthoffa i Rimplera. Kompleks przetrwał wojnę, ale został rozebrany w 1999 roku. Osiem lat później w tym miejscu otwarto centrum handlowe Magnolia Park.

Zupełnie inaczej potoczyły się losy zabudowy przy placu Strzegomskim. W 1913 roku ukończono tam ewangelicki kościół św. Pawła z parafialnym centrum społeczno-kulturalnym. Wysoka wieża z dwoma neorenesansowymi hełmami była widoczna z zachodnich części miasta. Kościół nie przetrwał wojny. W jego miejscu znajduje się dziś budynek Dolnośląskiego Centrum Medycznego DOLMED.

Z dawnej architektury zachował się natomiast okrągły schron przeciwlotniczy wzniesiony w 1942 roku według projektu Richarda Konwiarza. Od 2011 roku działa w nim Muzeum Współczesne Wrocław.

Wojna wymazała wielkomiejską dzielnicę

W 1945 roku Przedmieście Mikołajskie znalazło się wśród głównych celów radzieckiego natarcia na Festung Breslau. Zniszczenia objęły domy, kościoły i obiekty przemysłowe. Część budynków wysadzano także decyzją niemieckich obrońców, którzy chcieli utrudnić atakującym przejście przez zachodnią część miasta.

„Z gęsto zabudowanej, wielkomiejskiej dzielnicy ocalały tylko pojedyncze domy” – pisał Maciej Łagiewski.

Po wojnie zmieniła się nie tylko zabudowa, lecz także sposób funkcjonowania placu Jana Pawła II. W latach 1979–1981 pod skrzyżowaniem budowano podziemne przejścia dla pieszych, oddane do użytku w marcu 1984 roku. W tym samym okresie zlikwidowano pętlę tramwajową przed biurowcem Cuprum.

Sam biurowiec powstał w 1967 roku przy placu 1 Maja jako siedziba Zakładów Badawczych i Projektowych Cuprum. Rozebrano go w 2015 roku. W miejscu dawnego budynku powstał później kompleks biurowo-usługowy Cuprum Square, a w 2023 roku oddano do użytku biurowiec Infinity.

Dawny układ tej części Wrocławia można dziś odczytać przede wszystkim z zachowanych obiektów i nazw miejsc. Przy placu Jana Pawła II przypominają o nim między innymi Akademia Muzyczna, katedra prawosławna z wieżą dawnego kościoła św. Barbary oraz ślady dawnych tras prowadzących ku Legnicy. W 2014 roku na wieżę świątyni wrócił XV-wieczny Zegar Kluskowy.

na podstawie: Urząd Miasta we Wrocławiu.