Gądów Mały – jak dawne lotnisko ze sterowcami przekształciło się w osiedle

Na niewielkim skrawku między dziś zabudowaniami kryje się historia lotnictwa, która wciąż odciska ślady na mapie Wrocławia. Gądów Mały był kiedyś miejscem startów dla Junkersów, Messerschmittów i sterowców, potem pamięć tę kultywowały szybowce i zakłady produkujące osprzęt lotniczy. Dziś betonowe relikty, nazwy ulic i przeznaczone na inne cele budynki przypominają ten przemianowy pejzaż.

• Gądów Mały jako port powietrzny i jego najważniejsze chwile
• Przemiany po wojnie – terminal, aeroklub i produkcja szybowców we Wrocławiu
• Co przetrwało i kalendarium najważniejszych dat

Gądów Mały jako port powietrzny i jego najważniejsze chwile

Pierwsze loty na terenie dzisiejszego Gądowa sięgają 1910 r.. Z czasem miejsce to przekształciło się z pola ćwiczeń garnizonowego w działający port lotniczy, gdzie już w 1921 r. pojawił się ruch pasażerski, a w kolejnych latach uruchomiono rejsy krajowe i międzynarodowe. Nazwy ulic – Lotnicza, Balonowa, Szybowcowa – oraz ulice poświęcone pilotom przypominają o tej tradycji: Jerzy Bajan, Eugeniusz Horbaczewski, Stefan Drzewiecki, Ludwik Idzikowski, Franciszek Hynek pojawiają się na mapie nieprzypadkowo, jako element pamięci o lotniczych czasach dzielnicy.

W latach 30. rejon przeżywał rozkwit infrastruktury. Jak wspominał przewodnik i badacz historii miasta Bronisław Zathey, w terminalu znalazła się „luksusowa sala przylotów, wieża dowódcy portu i hotel”:

“Znalazła się w nim luksusowa sala przylotów, wieża dowódcy portu i hotel.”

To miejsce było też sceną dramatycznych wydarzeń w czasie II wojny światowej – lotnisko funkcjonowało w okresie oblężenia Festung Breslau jako jedna z nielicznych arterii zaopatrzenia.

Przemiany po wojnie – terminal, aeroklub i produkcja szybowców we Wrocławiu

Po wojnie obiekty przyjęły różne funkcje: w powojennych latach lądowisko nadal żyło – korzystały z niego m.in. linie pasażerskie i Aeroklub Wrocławski, a na Gądowie ćwiczyli spadochroniarze, w tym Mirosław Hermaszewski. Historyk dr Piotr Sroka podkreślał, że po przeniesieniu regularnego ruchu na Strachowice w 1958 r. rejon wciąż pozostawał ogniwem lotniczym dzięki służbom sanitarnym, agrolotnictwu i aeroklubowi.

Terminal zaprojektowany przez Ernsta Pietruskiego zyskał reprezentacyjną Salę Ikara z polichromią, taras widokowy i ogród na dachu. Fragmenty tej architektury przetrwały, choć budynki zmieniły przeznaczenie: dawny terminal mieści dziś m.in. rewir dzielnicowych Komisariatu Policji Wrocław–Fabryczna oraz Przedszkole nr 113 przy ul. Lotniczej 22.

W jednym z dawnych hangarów, tam gdzie obecnie stoi sklep sieci Biedronka, od połowy lat 50. prowadzono seryjną produkcję szybowców. W zakładzie powstały konstrukcje takie jak Mucha, Foka, Pirat, Junior – łącznie wyprodukowano ponad 1000 egzemplarzy, a ostatni oblot zanotowano w 1979 r.

“Śmiało można stwierdzić, że gdyby nie Gądów, Wrocław upadłby pod naporem znacznie szybciej” – mówił Bronisław Zathey.

Co przetrwało i kalendarium najważniejszych dat

Z dawnego lotniska do dziś można odnaleźć konkretne ślady – przydatne dla osób, które chcą wystukać historię na własnym spacerze:

• Budynek portu z wieżą kontroli lotów przy ul. Szybowcowej – obecnie częściowo zaadaptowany na funkcje mieszkalne, edukacyjne i służbowe.
• Betonowa konstrukcja dawnego hangaru przy miejscu, gdzie teraz stoi Biedronka przy ul. Lotniczej.
• Hangar przy ul. Bystrzyckiej – odbudowany w latach 60., wykorzystywany m.in. przez firmy produkcyjne (m.in. był używany przez PZL Hydral).
• Pozostałości bunkra przy ul. Bystrzyckiej.

Kalendarium kluczowych momentów (wybór):

• 1910 – powstanie lotniska, pierwsze sterowce.
• 1921 – uruchomienie ruchu pasażerskiego.
• 1930 – przylot sterowca “Graf Zeppelin”.
• 1937, 7 VI – oddanie do użytku nowego budynku dworca lotniczego.
• 1945, 15 II – 1 IV – okres, gdy lotnisko było jedną z ostatnich arterii zaopatrzenia Festung Breslau.
• 1946–1958 – współdzielone użycie lotniska przez PLL Lot i Aeroklub Wrocławski.
• 1959, 13 IX – inauguracja Salonu Lotniczego, który zgromadził ok. 200 000 osób.
• 1978 – ostatnie szkolenie szybowcowe i skoki spadochronowe.
• 1985 – rozpoczęcie budowy osiedla Kosmonautów na terenie dawnego lotniska.

W opracowaniu korzystano z materiałów archiwalnych udostępnionych przez serwisy fotograficzne, z publikacji takich jak “Leksykon Architektury Wrocławia” (Via Nova 2011), notatek historycznych na Wikipedia oraz ze wspomnień i komentarzy lokalnych badaczy i przewodników.

Mimo że lotnicza aktywność na Gądowie ustała dekady temu, ślady tej przeszłości nadal kształtują przestrzeń i lokalną pamięć. Dla mieszkańców i osób spacerujących po osiedlu to nie tylko nazwy na znakach – to materialne elementy tkanki miejskiej, które warto oglądać z uwagą, szukając hangarów, wieży czy okiennych motywów, które niegdyś kierowały ruch lotniczy.

na podstawie: Urząd Miasta we Wrocławiu.